พัฒนาดอยกันดารด้วย
โครงการหลวง (พื้นที่สูง)
ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พุทธศักราช 2512 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรชาวไทยภูเขาบนดอยสูงในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่เป็นครั้งแรก ทั้งสองพระองค์ทอดพระเนตรเห็นชีวิตจริง และได้เห็นคุณภาพชีวิตของราษฎรชาวไทยภูเขาในถิ่นทุรกันดารลำบากยากจน ที่ดำรงชีวิตด้วยการทำไร่เลื่อนลอยและปลูกฝิ่น
การทำไร่เลื่อนลอยได้ก่อความเสียหายให้กับพื้นที่อันเป็นต้นน้ำลำธาร ส่วนการปลูกฝิ่นส่งผลต่อสุขภาพ ชีวิต และเป็นภัยต่อความมั่นคงของชาติ แต่การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตของชาวไทยภูเขาเหล่านี้นั้นไม่ใช่เรื่องง่ายพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรจึงได้ทรงใช้เวลาในการศึกษาชีวิตความเป็นอยู่ของชาวไทยภูเขา โดยเฉพาะก่อนที่จะมีพระราชดำริให้นำพืชอื่น ๆ ซึ่งสร้างรายได้ดี แต่ไม่ผิดกฎหมาย ทั้งยังไม่ต้องบุกรุกพื้นที่ต้นน้ำมาส่งเสริมให้ชาวไทยภูเขาเหล่านี้เพาะปลูก
หม่อมเจ้าภีศเดช รัชนี อดีตองค์ประธานมูลนิธิโครงการหลวงได้ประทานสัมภาษณ์ว่า “พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร) ทรงขับรถพระที่นั่งไปบ้านแม้วดอยปุยใกล้พระตำหนักภูพิงคราชนิเวศน์ และได้ทอดพระเนตรต้นท้อ (Peach) ที่แม้วเอากิ่งพันธุ์ดีมาต่อกับต้นตอพื้นเมือง มีรับสั่งถามเจ้าของว่าปลูกฝิ่นได้เงินเท่าไหร่ และเก็บท้อพื้นเมือง (ลูกเล็ก) ขายได้กี่บาท ก็ทรงทราบว่าฝิ่นกับท้อพื้นเมืองทำเงินให้เกษตรกรเท่า ๆ กัน” และ “พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร) ทรงคิดว่า ถ้าท้อลูกนิด ๆ ยังทำเงินให้เกษตรกรได้ดีเท่าฝิ่นเราก็ควรจะเปลี่ยนยอดให้ออกลูกมาเป็นท้อใหญ่ ๆ หวานฉ่ำ สีชมพูเรื่อดั่งแก้มสาวในนิทานจีน เมื่อรายได้จากท้อและผลไม้อื่นสูงกว่าฝิ่นแล้ว ฝิ่นก็จะสาบสูญไปเองตามธรรมชาติ ไม่ต้องผลักดันแต่อย่างใด”
ดังนั้นการดำเนินงานในระยะแรกของโครงการหลวง จึงเป็นไปในลักษณะโครงการส่วนพระองค์ โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดตั้งโครงการหลวง ขึ้นในปี 2512 โดยใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์
ในช่วงแรกเริ่มนั้น จะไม่มีการบังคับให้ชาวไทยภูเขาเลิกปลูกฝิ่น แต่จะนำพืชเมืองหนาวไปให้ชาวไทยภูเขาลองปลูก หากเห็นว่าดีในปีต่อ ๆ ไปจึงค่อย ๆ ขยายพื้นที่ปลูกต่อไป ซึ่งไม่พบปัญหาอุปสรรคแต่อย่างใด เพราะจะนำชาวไทยภูเขาที่มีความกระตือรือร้นไปปลูกก่อน และเมื่อได้ผลดีในปีต่อมาคนอื่นในชุมชนจึงได้เข้าร่วมโครงการกันจนทั่วทั้งชุมชน
พระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ทรงห่วงใยทุกข์สุขของเหล่าอาณาประชาราษฎร์ ภายใต้พระบรมโพธิสมภารที่อาศัยอยู่บนพื้นที่สูงอย่างชาวไทยภูเขาเหล่านี้ ส่งผลทำให้วันนี้ป่าที่เคยถูกบุกรุกทำลายได้กลับกลายมาเป็นภาพผืนป่าเขียวขจีที่สมบูรณ์อีกครั้ง ภาพของไร่ฝิ่นที่เคยมองเห็นได้ไกลสุดสายตาได้กลับกลายมาเป็นพื้นที่ของพืชเศรษฐกิจที่มีความยั่งยืน พร้อมด้วยภาพของพี่น้องชาวไทยภูเขายิ้มแย้มแจ่มใสอยู่กับชีวิตที่ดีและมั่นคงขึ้น สมดังคำขวัญของมูลนิธิโครงการหลวงที่ว่า “ช่วยชาวเขา ช่วยชาวเรา ช่วยชาวโลก”